Δεν μαθαίνουν όλα τα παιδιά με τον ίδιο τρόπο

Η Μαρίνα Σιγάλα εκπαιδεύτρια γαλλικής γλώσσας και πολιτισμού μιλά για τη μη τυπική εκπαίδευση, τις μαθησιακές δυσκολίες, τη σημασία του λάθους και γιατί πιστεύει ότι η εκπαίδευση πρέπει να προσαρμόζεται στο παιδί και όχι το αντίστροφο.
Υπάρχουν εκπαιδευτικοί που μεταδίδουν γνώση και εκπαιδευτικοί που προσπαθούν πρώτα να καταλάβουν τον άνθρωπο που έχουν απέναντί τους. Η Μαρίνα ανήκει ξεκάθαρα στη δεύτερη κατηγορία.
Με αφορμή τη διδασκαλία των ξένων γλωσσών, η συζήτηση προχώρησε ειδικότερα στα παιδιά και τους νέους και τον τρόπο εκπαίδευσης γενικότερα. Μιλήσαμε για τον τρόπο που μαθαίνουν τα παιδιά, για το ελληνικό σχολείο, τη βαθμοθηρία, τις μαθησιακές δυσκολίες, αλλά και για τη σημασία της σχέσης και της επικοινωνίας ανάμεσα στον εκπαιδευτικό, τον γονέα και τον μαθητή.
Το αποτέλεσμα ήταν μια συζήτηση που, περισσότερο από τις ξένες γλώσσες, αφορά τη φιλοσοφία της μάθησης.

Η μη τυπική εκπαίδευση ξεκινά από τον άνθρωπο
Τι είναι τελικά η μη τυπική εκπαίδευση και πώς εφαρμόζεται στη διδασκαλία των ξένων γλωσσών;
Στη μη τυπική εκπαίδευση το επίκεντρο δεν είναι το αντικείμενο που διδάσκουμε αλλά ο ίδιος ο εκπαιδευόμενος. Ο στόχος δεν είναι να εφαρμόσουμε μία συγκεκριμένη μέθοδο σε όλους τους μαθητές, αλλά να ανακαλύψουμε ποιος τρόπος μάθησης ταιριάζει στον καθένα.
Η γνώση μπορεί να κατακτηθεί μέσα από το παιχνίδι, τη συζήτηση, την κίνηση, τη μουσική, τη φύση, την τεχνολογία ή οποιοδήποτε άλλο μέσο βοηθά τον μαθητή να συμμετέχει ενεργά. Δεν περιοριζόμαστε στο βιβλίο ούτε θεωρούμε ότι όλοι οι άνθρωποι μαθαίνουν με τον ίδιο τρόπο, γιατί κάθε παιδί είναι διαφορετικό. Κάποιο θα κατανοήσει έναν γραμματικό κανόνα ακούγοντάς τον. Κάποιο άλλο θα χρειαστεί πρώτα να δει παραδείγματα και να ανακαλύψει μόνο του πώς λειτουργεί. Δεν υπάρχει ένας σωστός δρόμος για όλους.
Ο ρόλος του εκπαιδευτή είναι να παρατηρεί τον μαθητή και να προσαρμόζει τη διδασκαλία στις ανάγκες του, όχι να προσπαθεί να χωρέσει όλους τους μαθητές στο ίδιο καλούπι.
Να πούμε εδώ ότι, στο σημερινό εκπαιδευτικό σύστημα, μέσα στις πολυάριθμες, μη εξοπλισμένες κατάλληλα με όλα τα απαραίτητα μέσα, τάξεις είναι δύσκολο αν όχι ακατόρθωτο, ένας εκπαιδευτικός να μπορέσει να εφαρμόσει κατάλληλα εργαλεία μη τυπικής εκπαίδευσης.

Τα παιδιά μαθαίνουν φυσικά όταν έχουν τα κατάλληλα ερεθίσματα
Πολλά παιδιά σήμερα φαίνεται να μαθαίνουν αγγλικά μέσα από παιχνίδια, ταινίες και το διαδίκτυο, σχεδόν χωρίς να το καταλαβαίνουν. Είναι κι αυτός ένας τρόπος μάθησης;
Βεβαίως.
Ειδικά τα πρώτα χρόνια της ζωής ο εγκέφαλος βρίσκεται σε μια μοναδική φάση ανάπτυξης. Μέχρι περίπου την ηλικία των επτά με εννέα ετών, τα παιδιά μπορούν να κατακτήσουν μία ή και περισσότερες γλώσσες με τρόπο πολύ κοντά στον τρόπο που κατακτούν τη μητρική τους.
Δεν ξεκινούν μαθαίνοντας κανόνες. Μαθαίνουν ακούγοντας, παίζοντας, συμμετέχοντας, επικοινωνώντας. Αυτός είναι ο φυσικός τρόπος εκμάθησης μιας γλώσσας.
Γι’ αυτό βλέπουμε σήμερα παιδιά που, μέσα από τα ψηφιακά παιχνίδια, τα βίντεο ή την καθημερινή επαφή με την αγγλική γλώσσα, αποκτούν πολύ καλή κατανόηση χωρίς να έχουν προηγουμένως διδαχθεί γραμματική. Γραμματική διδάσκουμε αργότερα, όταν ο άνθρωπος αρχίζει να χρειάζεται να μάθει το λόγο και τον τρόπο που λειτουργεί μια γλώσσα.

Το πρόβλημα δεν είναι τα παιδιά. Είναι ότι επιμένουμε να τα αντιμετωπίζουμε σαν να είναι όλα ίδια.
Πιστεύεις ότι το σημερινό σχολείο ανταποκρίνεται στις ανάγκες των παιδιών;
Θεωρώ πως όχι.
Το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα εξακολουθεί να βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στη βαθμολογία και λιγότερο στην ανάπτυξη των πραγματικών δεξιοτήτων των μαθητών. Σήμερα η πληροφορία βρίσκεται παντού. Με λίγα δευτερόλεπτα αναζήτησης μπορεί κανείς να βρει σχεδόν οποιαδήποτε γνώση.
Άρα το ζητούμενο δεν είναι πλέον η απομνημόνευση. Είναι η κριτική σκέψη. Να μπορεί ένα παιδί να αξιολογήσει μια πληροφορία, να την επεξεργαστεί και να τη χρησιμοποιήσει δημιουργικά.
Δυστυχώς, πολλές φορές εξακολουθούμε να αξιολογούμε τα παιδιά με βάση το πόσο καλά αποστήθισαν το μάθημα και όχι με βάση το πώς σκέφτονται και αυτό είναι ένα μοντέλο που, κατά τη γνώμη μου, δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες της εποχής.
Επιπλέον οι τέχνες και ο αθλητισμός είναι αναπόσπαστο κομμάτι της εκπαίδευσης ενός ατόμου και θα έπρεπε να αφιερώνεται περισσότερος και ποιοτικότερος χρόνος κατά τη σχολική διαδικασία. Για παράδειγμα ένα σύγχρονο τραγούδι που τα ίδια τα παιδιά έχουν προτείνει, να χρησιμοποιηθεί στην τάξη με ποικίλους εκπαιδευτικούς τρόπους ή και ως εναρκτήριο του μαθήματος.

Το λάθος είναι ο πιο σημαντικός εκπαιδευτής
Μιλάς συχνά για τη σημασία του λάθους. Γιατί θεωρείς ότι είναι τόσο σημαντικό;
Γιατί μέσα από το λάθος μαθαίνουμε.
Κι όμως, από πολύ μικρή ηλικία τα παιδιά μεγαλώνουν πιστεύοντας ότι το λάθος είναι κάτι που πρέπει να αποφεύγεται. Πολλές φορές βλέπουμε γονείς να διορθώνουν τις ασκήσεις του παιδιού τους πριν πάει στο σχολείο, ώστε να μην υπάρχει ούτε ένα λάθος.
Όμως έτσι χάνεται η ευκαιρία της μάθησης. Το λάθος δείχνει στον εκπαιδευτικό τι δεν έχει ακόμη κατακτηθεί. Αν εγώ ως εκπαιδευτικός βλέπω ότι οι περισσότεροι μαθητές μου δυσκολεύονται στο ίδιο φαινόμενο, αναρωτιέμαι τι χρειάζεται να αλλάξω στον τρόπο που το δίδαξα ή ακόμα και να επαναλάβω το συγκεκριμένο φαινόμενο με άλλο τρόπο, και όχι ότι οι μαθητές μου δεν τα κατάφεραν.
Η μάθηση δεν είναι διαδικασία τελειότητας. Είναι διαδικασία ανακάλυψης.
Στην εκμάθηση μιας ξένης γλώσσας δεν αναζητάμε την τελειότητα αλλά την χρήση αυτής όσο συντομότερα γίνεται στην διαδικασία εκμάθησης χωρίς να διορθώνουμε όλα τα λάθη του εκπαιδευόμενου. Αυτό που έχει πρωταρχικό ρόλο, είναι η επικοινωνία καθαυτή, με στόχο, όσο προχωράει η διαδικασία διδασκαλίας να χρησιμοποιουνται όλο και περισσότερο τα γλωσσικά στοιχεία της ξένης γλώσσας.

Δεν υπάρχουν “κακοί μαθητές”. Υπάρχουν παιδιά που μαθαίνουν διαφορετικά.
Συχνά χαρακτηρίζουμε κάποια παιδιά ως «κακούς μαθητές». Πιστεύεις ότι υπάρχει πραγματικά κάτι τέτοιο;
Νομίζω πως όχι. Ο χαρακτηρισμός «κακός μαθητής» λέει πολύ περισσότερα για το εκπαιδευτικό σύστημα παρά για το ίδιο το παιδί.
Στην πραγματικότητα, συνήθως μιλάμε για ένα παιδί που δεν αποδίδει μέσα σε έναν συγκεκριμένο τρόπο διδασκαλίας και αξιολόγησης. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν είναι έξυπνο, δημιουργικό ή ικανό.
Κάθε άνθρωπος έχει διαφορετικές κλίσεις, διαφορετικά ενδιαφέροντα και διαφορετικό ρυθμό μάθησης. Δεν μπορούμε να περιμένουμε από όλους να διακρίνονται στα ίδια πράγματα.
Ένα παιδί μπορεί να δυσκολεύεται στη γλώσσα, αλλά να έχει εξαιρετική αντίληψη στη μουσική, στην τέχνη, στην τεχνολογία ή στον αθλητισμό. Όταν αξιολογούμε αποκλειστικά τη σχολική επίδοση, κινδυνεύουμε να αγνοήσουμε όλες τις υπόλοιπες δεξιότητές του .

Η προσωπική εμπειρία
Έχεις αναφέρει ότι έχεις προσωπική εμπειρία από μαθησιακές δυσκολίες. Πόσο επηρέασε αυτό τον τρόπο που διδάσκεις σήμερα;
Πάρα πολύ.
Όταν ήμουν μαθήτρια, δεν υπήρχε η ενημέρωση που υπάρχει σήμερα. Κανείς δεν μιλούσε για μαθησιακές δυσκολίες ή για διαφορετικούς τρόπους μάθησης. Το μόνο που άκουγα ως μαθήτρια ήταν ότι «δεν προσπαθώ αρκετά» ή ότι είμαι τεμπέλα.
Στην πραγματικότητα, προσπαθούσα όσο μπορούσα. Απλώς ο τρόπος που διδασκόταν το μάθημα δεν ταίριαζε στον τρόπο που μάθαινα εγώ. Αργότερα, όταν απέκτησα τα δικά μου παιδιά και διαπίστωσα ότι αντιμετώπιζαν κι εκείνα μαθησιακές δυσκολίες, άρχισα να αναζητώ διαφορετικούς δρόμους. Λοιπόν συμβουλεύτηκα ειδικούς, επικοινωνούσα τακτικά με τους παιδαγωγούς τους αλλά και με τα ίδια τα παιδιά μου, χωρίς προσδοκίες και χωρίς να τα συγκρίνω με τους συμμαθητές τους αλλά και μεταξύ τους.
Αναζητώντας κατάλληλα βοηθητικά εργαλεία, επικοινωνώντας με τους μαθητές μου και ενσωματώνοντας εργαλεία της μη τυπικής και βιωματικής εκπαίδευσης ενηλίκων, αναρωτήθηκα τι μπορώ να αλλάξω εγώ, ώστε να τα βοηθήσω να μάθουν. Νομίζω ότι αυτή ήταν η σημαντικότερη αλλαγή στον τρόπο που βλέπω την εκπαίδευση.
Να μη ξεχνάμε ότι το κίνητρο είναι το μεγαλύτερο όπλο στην διαδικασία εκμάθησης.

Παρατήρηση – το μεγάλο όπλο του εκπαιδευτικού
Πώς προσαρμόζεις το μάθημα στις ανάγκες κάθε μαθητή;
Ξεκινώ πάντα από την παρατήρηση. Παρατηρώ πώς συγκεντρώνεται το παιδί, πώς αντιδρά, πότε κουράζεται, τι το κινητοποιεί και τι το δυσκολεύει.
Δεν είναι όλοι οι μαθητές ίδιοι. Κάποιο παιδί μπορεί να συγκεντρώνεται καλύτερα όταν κινείται. Ένα άλλο όταν έχει λιγότερα οπτικά ερεθίσματα. Κάποιο χρειάζεται περισσότερο χρόνο για να επεξεργαστεί μια πληροφορία και κάποιο άλλο χρειάζεται να τη δει μέσα από εικόνες ή παιχνίδι.
Αυτό σημαίνει ότι ο εκπαιδευτικός οφείλει να έχει στη διάθεσή του περισσότερα από ένα εργαλεία. Δεν μπορεί να υπάρχει μία μέθοδος που να ταιριάζει σε όλους.

Η πρόοδος δεν μετριέται με συγκρίσεις
Ποιο είναι το μεγαλύτερο λάθος που κάνουν, άθελά τους, οι γονείς;
Οι συγκρίσεις, είτε εντός είτε εκτός οικογένειας. Συχνά οι γονείς ξεχνούν από πού ξεκίνησε το κάθε παιδί. Βλέπουν μόνο ότι ένα άλλο παιδί προχωρά πιο γρήγορα ή πιο αποδοτικά από κάποιο άλλο και αρχίζουν να αναρωτιούνται γιατί συμβαίνει αυτό και να προσδοκούν/απαιτούν. Όμως κάθε παιδί ακολουθεί τη δική του πορεία.
Η πραγματική πρόοδος δεν φαίνεται όταν συγκρίνουμε δύο διαφορετικά παιδιά. Φαίνεται όταν συγκρίνουμε το ίδιο παιδί με τον εαυτό του πριν από έξι μήνες ή έναν χρόνο. Αυτό είναι το μόνο ουσιαστικό μέτρο σύγκρισης.

Όταν το παιδί δεν θέλει να πάει σχολείο
Πολλοί γονείς ακούν το παιδί τους να λέει «μακάρι να μην είχαμε μάθημα». Πώς το ερμηνεύεις;
Με στενοχωρεί πολύ. Το σχολείο θα έπρεπε να είναι ένας χώρος όπου το παιδί αισθάνεται ασφάλεια, περιέργεια και χαρά να ανακαλύπτει νέα πράγματα.
Όταν τα παιδιά μου απέφευγαν το σχολείο, για μένα ήταν ένα πεδίο έρευνας, ένα παράθυρο στο να καταλάβω καλύτερα το παιδί μου. Χωρίς να το περνάω από ανακριση, ήταν μια αφορμή συζήτησης για τους λόγους άρνηση τους.
Όταν η πρώτη σκέψη ενός παιδιού είναι πώς θα αποφύγει το μάθημα, τότε χρειάζεται να αναρωτηθούμε τι δεν λειτουργεί ορθά. Τι πραγματικά το ενοχλεί. Η μάθηση δεν θα έπρεπε να συνδέεται με τον φόβο ή το άγχος. Θα έπρεπε να συνδέεται με τη χαρά της ανακάλυψης.
Επίσης, καλό θα ήταν να απευθυνόμαστε σε ειδικούς, οι οποίοι έχουν την γνώση και τα εργαλεία για μια ορθή κατανόηση της κάθε περίπτωσης.

Το κλειδί είναι η συνεργασία
Ποια συμβουλή θα έδινες σε έναν γονέα που το παιδί του ξεκινά τώρα το Δημοτικό;
Να χτίσει σχέση συνεργασίας με το σχολείο. Ούτε να θεωρεί ότι ο εκπαιδευτικός έχει πάντα δίκιο, ούτε όμως να απορρίπτει εύκολα τη γνώμη του. Ο γονιός γνωρίζει το παιδί μέσα στην οικογένεια. Ο εκπαιδευτικός το βλέπει μέσα στην ομάδα. Και οι δύο έχουν πολύτιμες πληροφορίες. Όταν συνεργάζονται, το παιδί έχει μόνο να κερδίσει.
Πάνω απ’ όλα, όμως, χρειάζεται να ακούν το ίδιο το παιδί. Τα παιδιά έχουν άποψη. Και πολλές φορές αντιλαμβάνονται πολύ περισσότερα απ’ όσα πιστεύουμε. Τα παιδιά χρειάζονται ξεκάθαρα όρια και ουσιαστική επικοινωνία. Έτσι θα υπάρξει χώρος και χρόνος ώστε να αναπτυχθεί και να ανθίσει ένα άτομο που με την ενηλικίωσή του θα μπορέσει να είναι ανεξάρτητο, ελεύθερο και δημιουργικό.

Ο εκπαιδευτικός δεν πρέπει να σταματά ποτέ να μαθαίνει
Κλείνοντας, τι θα έλεγες σε έναν νέο εκπαιδευτικό που ξεκινά τώρα την πορεία του;
Θα του έλεγα να μη θεωρήσει ποτέ ότι ολοκλήρωσε την εκπαίδευσή του. Η διδασκαλία είναι ένα επάγγελμα στο οποίο μαθαίνεις καθημερινά.
Από τα βιβλία. Από τις επιμορφώσεις. Από τους συναδέλφους.
Κυρίως όμως από τους ίδιους τους μαθητές του. Κάθε παιδί που συναντάς σε βοηθά να γίνεις λίγο καλύτερος εκπαιδευτικός. Να προσαρμόζει κάθε φορά το μάθημα στα ενδιαφέροντα του εκπαιδευόμενου Κατά τη γνώμη μου αυτή είναι η μεγαλύτερη ομορφιά αυτού του επαγγέλματος.

Συνοψίζοντας τη συζήτησή μας με τη Μαρίνα αυτό που κράτησα είναι πως δεν είναι όλα τα παιδιά ίδια και δεν μαθαίνουν με τον ίδιο τρόπο. Αν η εκπαίδευση θέλει πραγματικά να ανταποκριθεί στις ανάγκες τους, χρειάζεται να ξεκινά και να καταλήγει στον άνθρωπο, μόνο έτσι η εκπαίδευση θα πάψει να μολύνεται από το φόβο της αποτυχίας και θα γίνει ξανά ένας χώρος ανακάλυψης, δημιουργίας και χαράς.